Practicing these RBSE Class 6 Sanskrit Solutions Deepakam Chapter 10 त्वम् आपणं गच्छ Question Answer improves confidence in the subject.
Class 6 Sanskrit Chapter 10 Question Answer त्वम् आपणं गच्छ
कक्षा 6 संस्कृत पाठ 10 के प्रश्न उत्तर
Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 10 Question Answer
पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1.
पूर्वपृष्ठस्य कोष्ठके दत्तानि रूपाणि दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
(पूर्व पृष्ठ (पठ् धातु) के कोष्ठक में दिये गए रूपों को देखकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
उत्तर:
| लिखतु | लिखताम् | लिखन्तु |
| लिख | लिखतम् | लिखत |
| लिखानि | लिखाव | लिखाम |
| क्रीडतु | क्रीडताम् | क्रीडन्तु |
| क्रीड | क्रीडताम् | क्रीडत |
| क्रीडानि | क्रीडाव | क्रीडाम |
प्रश्न 2.
निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु।
(निम्नलिखित सुभाषितों में लोट्लकार के क्रियापद चुनकर लिखिए।)
(क) काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी।
देशोऽयं क्षोभरहितः सज्जनाः सन्तु निर्भयाः॥
उत्तर:
वर्षतु, सन्तु।
मेघाः उचिते समये वर्षन्तु । तेन भूमिः सस्यैः समृद्धा पूर्णा च भवतु । एषः देशः शान्तः भवतु। सर्वे सज्जनाः भयं विना जीवनं यापयन्तु। (एवम् परमेश्वरं प्रति प्रार्थना अस्ति)
(ख) सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥
उत्तर:
भवन्तु, सन्तु पश्यन्तु।
सर्वे जनाः सुखेन तिष्ठन्तु। सर्वे रोगरहिताः भवन्तु। सर्वे शुभम् एव पश्यन्तु। कस्यापि कृते दुःखस्य अनुभवः न भवतु।
(ग) इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः स्वच्छाश्च निर्मलाः।
पावनाः शीतलाः सन्तु पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः॥
उत्तर:
सन्तु, सन्तु।
जलं सर्वेषां कृते मङ्गलमयं मालिन्यरहितं शुद्धं च भवतु।
जलं पवित्रं शीतलं च भवतु। जलं सूर्यस्य प्रकाशस्य स्पर्शेन पवित्रं भवतु।
(घ) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥
उत्तर:
निन्दन्तु स्तुवन्तु, समाविशतु गच्छतु, अस्तु। नीतिकारा: प्रशंसन्तु अथवा निन्दां कुर्वन्तु। धनस्य लाभः भवतु अथवा धनहानिः भवतु। मरणं झटिति भवतु अथवा विलम्बेन भवतु। न्याय्यात् मार्गात् धीराः न विचलन्ति तत्रैव ते स्थिररूपेण तिष्ठन्ति।
![]()
प्रश्न 3.
उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु।
(उदाहरण के अनुसार लोट्लकार के रूप लिखिए।)
उत्तर:
यथा- पठति – पठतु
क्रीडामि – क्रीडानि
हसति – हसतु
नृत्यति – नृत्यतु
खादति – खादतु
पश्यसि – पश्य
नयसि – नय
गच्छामि गच्छानि
प्रश्न 4.
उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु।
(उदाहरण के अनुसार बहुवचन के रूप लिखिए।)
उत्तर:
यथा – उत्तिष्ठतु – उत्तिष्ठन्तु
आगच्छतु – आगच्छन्तु
उपविशतु – उपविशन्तु
खादतु – खादन्तु
पठतु – पठन्तु
पततु – पतन्तु
गच्छतु – गच्छन्तु।
प्रश्न 5.
विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु।
(विद्यालय के वार्षिकोत्सव में कौन क्या-क्या करते हैं, ऐसा सूचना के रूप में वाक्य फिर से लिखिए।)
यथा – दशमकक्षाया: छात्रा : वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति।
दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्तु।
(क) प्रधानाध्यापक: वार्षिकं विवरणं पठति।
(ख) बालिका : नृत्यन्ति।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ।
(घ) छात्रनायक : स्वागतं करोति।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति।
(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति।
उत्तर:
(क) प्रधानाध्यापक: वार्षिकं विवरणं पठन्तु।
(ख) बालिका: नृत्यन्तु।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयत।
(घ) छात्रनायक: स्वागतं करोतु।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयतु।
(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयतु।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्रा: उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तु।
![]()
प्रश्न 6.
परिच्छेदे पट्टिकातः उचितैः क्रियारूपैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
(परिच्छेद में पट्टिका से उचित क्रियापद द्वारा रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
शृण्वन्तु गच्छन्तु लिखन्तु पठन्तु पृच्छन्तु कुर्वन्तु वदन्तु उत्तिष्ठन्तु उपविशन्तु अभिवादयन्तु
उत्तर:
यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे उत्तिष्ठन्तु। उपचारवाक्येन तम् अभिवादयन्तु। यदा सः वदति तदा एव सर्वे उपविशन्तु। तस्य सूचनानुसारं पाठं पठन्तु। गृहपाठं लिखन्तु। परस्परं वार्तालापं न कुर्वन्तु। प्रश्नस्य उत्तरं वदन्तु। संशयं पृच्छन्तु। तस्य उपदेशम् शृण्वन्तु। बहिः मा गच्छन्तु।
प्रश्न 7.
मार्गे सूचनादीपाः फलकानि च भवन्ति। तेषां चित्राणि दृष्ट्वा पट्टिकापदैः वाक्यानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु।
(मार्ग में सूचना – दीप (संकेतक) और चित्रफलक होते हैं। उनके चित्र देखकर पट्टिका के पदों से वाक्यों को रिक्त – स्थानों में लिखिए।)


उत्तर:


प्रश्न 8.
उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु।
(उदाहरण के अनुसार क्रियापद के लोट्लकार के रूपों द्वारा वाक्यपूर्ति कीजिए।)
यथा – छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु। – (उत्+तिष्ठ)
उत्तर:
(क) अम्ब! अहं क्रीडार्थ गच्छानि। (गच्छ)
(ख) आगच्छन्तु वयं प्रार्थनागीतं गायाम। (गाय्)
(ग) ज्वरः अस्ति । पुत्र ! वृष्टौ न क्रीड। (क्रीड्)
(घ) लते ! भवती मम उपनेत्रम् आनयतु। (आ+नय्)
(ङ) आर्ये! अहम् अन्तः प्रविशानि। (प्रविश्)
(च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं वद। (वद्)
(छ) यूयं शीघ्रं नगरम् आगच्छत। (आ+गच्छ्)
(ज) तात ! वयं कदा चलचित्रं पश्याम? (पश्य्)
![]()
प्रश्न 9.
चिह्नानि ( ? ! ।,) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु।
(चिह्नों (? ! ।,) को भावानुसार वाक्यों में जोड़िये।)
यथा – राकेश ! कुत्र असि? अत्र आगच्छ।
(क) पुत्र किं करोषि
(ख) कः श्लोकं वदति
(ग) भवान् तत्र तिष्ठतु
(घ) आचार्य कदा आगच्छति
(ङ) अहो रमणीयः पर्वतः
उत्तर:
(क) पुत्र! किं करोषि?
(ख) कः श्लोकं वदति?
(ग) भवान् तत्र तिष्ठतु।
(घ) आचार्यः कदा आगच्छति?
(ङ) अहो, रमणीयः पर्वतः।
Class 6th Sanskrit Chapter 10 Question Answer
प्रश्न 1.
निम्नलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
(i) “त्वम् आपणं गच्छ” इति पाठस्य क्रमः कः?
(अ) दशमः
(ब) अष्टमः
(स) सप्तमः
(द) नवमः
उत्तर:
(अ) दशमः
(ii) अम्ब! किं कार्यं करवाणि? अत्र क्रियापदं किम्?
(अ) कार्य
(ब) अम्ब
(स) करवाणि
(द) किम्
उत्तर:
(स) करवाणि
![]()
(iii) राकेशः कुत्र गच्छति?
(अ) विद्यालयम्
(ब) विपणिम्
(स) गृहम्
(द) देवालयम्
उत्तर:
(ब) विपणिम्
(iv) राकेशः केषां नामावलीम् स्वीकरोति?
(अ) पुस्तकानाम्
(ब) क्रीडकानाम्
(स) जनानाम्
(द) वस्तूनाम्
उत्तर:
(द) वस्तूनाम्
(v) मार्गे केषां गतिं पश्यतु?
(अ) यानानाम्
(ब) बालकानाम्
(स) पशूनाम्
(द) खगानाम्
उत्तर:
(अ) यानानाम्
(vi) आपणिकः कियत् शर्करा ददाति?
(अ) अर्धकिलोमिता
(ब) द्विकिलोमिता
(स) एककिलोमिता
(द) पादकिलोमिता
उत्तर:
(स) एककिलोमिता
(vii) आपणिक: चाकलेहस्य कति रूप्यकाणि योजयति?
(अ) विंशतिः
(ब) दश
(स) पञ्च
(द) पञ्चादश
उत्तर:
(ब) दश
(viii) राकेशः कीदृशी लेखनी इच्छति?
(अ) कृष्णवर्णा
(ब) रक्तवर्णा
(स) पीतवर्णा
(द) नीलवर्णा
उत्तर:
(द) नीलवर्णा
(ix) राकेशस्य समीपे कति रूप्यकाणि सन्ति?
(अ) पञ्च शतानि
(ब) चत्वारि शतानि
(स) षड् शतानि
(द) दश शतानि
उत्तर:
(अ) पञ्च शतानि
![]()
(x) ‘नवत्यधिकानि चत्वारि शतानि’ इति संख्या अङ्केषु लिखत।
(अ) 960
(ब) 940
(स) 460
(द) 490
उत्तर:
(द) 490
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(i) त्वम् आपणं …………..। (गच्छतु/गच्छ)
(ii) चाकलेहम् ………….. खलु वत्स ! (इच्छति/इच्छसि)
(iii) अधुना त्वम् धनम् अपि ………….. । (नयतु/नय)
(iv) कथय किमहम् कार्य ………. । (करवाणि/करवाम)
(v) लेखन्याः ………. रूप्यकाणि योजयामि। (दश/विंशतिः)
उत्तर:
(i) गच्छ
(ii) इच्छति
(iii) नय
(iv) करवाणि
(v) विंशति:
प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु-
(i) तात: कुत: विलम्बेन आगच्छति?
(ii) राकेशः केषां नामावलीं स्वीकरोति?
(iii) क: चाकलेहम् इच्छति?
(iv) मार्गे केषां गतिं पश्यतु?
(v) राकेशः कुत्र गच्छति?
उत्तर:
(i) कार्यालयात्।
(ii) वस्तूनाम्।
(iii) राकेशः।
(iv) यानानाम्।
(v) विपणिम्।
प्रश्न 4.
पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु-
(i) अधिकं चाकलेह-खादनं कीदृशं भवति?
उत्तर:
अधिकं चाकलेह – खादनं स्वास्थ्याय हानिकरं भवति।
(ii) अम्बा आपणात् कानि आनयनाय कथयति?
उत्तर:
अम्बा आपणात् वस्तूनि आनयनाय कथयति।
(iii) नामावलीं दृष्ट्वा आपणिकः कानि वस्तूनि ददाति?
उत्तर:
नामावलीं दृष्ट्वा आपणिकः मुद्गः, शर्करा, गुडः, द्विदलं, सर्षपः च वस्तूनि ददाति।
(iv) आपणिकः सर्वाणि वस्तूनि कुत्र स्थापयति?
उत्तर:
आपणिकः सर्वाणि वस्तूनि स्यूते स्थापयति।
(v) आपणिकः राकेशाय कति अवशिष्टानि रूप्यकाणि ददाति?
उत्तर:
आपणिक : राकेशाय दश रूप्यकाणि अवशिष्टानि ददाति।
![]()
प्रश्न 5.
पठ् – धातोः लोट्लकारस्य रूपाणि लिखतु।
उत्तर:
पठ्-धातुः (लोट्लकारः)
एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमपुरुष: – पठतु – पठताम् – पठन्तु
मध्यमपुरुष: – पठ – पठतम् – पठत
उत्तमपुरुष: – पठानि – पठाव – पठाम
प्रश्न 6.
रेखाङ्कितपदम् अधिकृत्य प्रश्न – निर्माणं करोतु-
(i) त्वम् आपणं गच्छ।
(ii) वस्तूनां नामावली अत्र अस्ति।
(iii) मार्गे सावधानं पारं गच्छतु।
(iv) महोदय! एका लेखनीं ददातु।
(v) चाकलेहस्य दश रूप्यकाणि योजयामि।
उत्तर:
प्रश्न निर्माणम्
(i) त्वम् कुत्र गच्छ?
(ii) केषां नामावली अत्र अस्ति?
(iii) कुत्र सावधानं पारं गच्छतु?
(iv) महोदय! एकां काम् ददातु?
(v) कस्य दश रूप्यकाणि योजयामि?
प्रश्न 7.
क्रमानुसारं शब्दार्थ-मेलनं करोतु-
(क) – (ख)
(i) स्यूतम् – आपण-वीथिम्
(ii) आनय – सिता
(iii) शर्करा – सेम्
(iv) गुड: – शेषभाग:
(v) विपणिम् – इक्षुसार:
(vi) अवशिष्टम् – आहर
उत्तर:
(i) स्यूतम् – प्रसेवम्
(ii) आनय – आहर।
(iii) शर्करा – सिता।
(iv) गुडः – इक्षुसारः।
(v) विपणिम्-आपण-वीथिम्।
(vi) अवशिष्टम् – शेषभागः।
Deepakam Class 6 Chapter 10 त्वम् आपणं गच्छ Summary
पाठ- परिचय – प्रस्तुत पाठ में दैनिक उपभोग की आवश्यक वस्तुओं को दुकान/बाजार से लाने के सम्बन्ध में माता-पुत्र एवं दुकानदार के मध्य संस्कृत में वार्तालाप दिया गया है। इसके माध्यम से संस्कृत में सम्भाषण कला की क्षमता का विकास कराया गया है। साथ ही इस पाठ में विशेष रूप से लोट्लकार (आज्ञार्थक / प्रार्थना) के रूपों का भी ज्ञान कराया गया है।
कठिन शब्दार्थ एवं हिन्दी अनुवाद
अम्बा – राकेश! कुत्र असि? ……………………………….. अहं स्वीकरोमि।
कठिन शब्दार्थ- कुत्र = कहाँ। असि = हो। आगच्छ = आओ। अम्ब = माता। कथय = कहो। करवाणि = करूँ। अद्य = आज। तातः = पिताजी। आपणम् = दुकान पर। आनय = लाओ। स्यूतम् = थैला।
हिन्दी अनुवाद-
माता- राकेश! कहाँ हो? यहाँ आओ।
राकेश – हाँ माताजी! कहिए, क्या काम करूँ?
माता – आज तुम्हारे पिताजी कार्यालय से विलम्ब से आयेंगे। तुम दुकान (बाजार) पर जाओ। वस्तुएँ लाओ। वस्तुओं के नाम की सूची भी यहाँ है।
![]()
राकेश – ठीक है। थैला दीजिए। वस्तुओं की सूची मैं ले लेता हूँ।
अम्बा स्वीकुरु। धनम् अपि ……………………………….. अहं गच्छामि।
कठिन शब्दार्थ- नय = ले जाओ। इतोऽपि = इनके अतिरिक्त। चाकलेहम् = चॉकलेट। वत्स = पुत्र। खादनम् = खाना। स्वास्थ्याय = स्वास्थ्य के लिए। अद्य एव = आज ही। मार्गे = रास्ते में। गतिम् = चलना।
हिन्दी अनुवाद-
माता – स्वीकार करो। धन भी ले जाओ।
राकेश – माताजी! इनके अतिरिक्त एक वस्तु और ले लूँ ?
माता – पुत्र ! चॉकलेट ही चाहते हो! यह जानो कि अधिक चॉकलेट खाना स्वास्थ्य के लिए हानिकारक होता है।
राकेश- केवल आज ही ले लेता हूँ।
माता – ठीक है। मार्ग में गाड़ियों का चलना देखना, इसके बाद ही सावधानी से (रास्ता) पार करना।
राकेश – हाँ मैं जाता हूँ।
(राकेशः विपणिं गच्छति।)
राकेश – महोदय ! कृपया एतां ……………………………….. रूप्यकाणि ददातु।
कठिन शब्दार्थ – पश्यतु = देखो। मुद्गः = मूँग। शर्करा = शक्कर / चीनी। द्विदलम्= दाल। सर्षपः = सरसों। सिद्धम् = तैय्यार। ददातु = दीजिए। रूप्यकाणि= रुपये। यच्छानि = दूँ।
हिन्दी अनुवाद-
(राकेश बाजार में जाता है।)
राकेश – महोदय ! कृपया इस सूची को देखिए और वस्तुएँ दीजिए।
दुकानदार – देखता हूँ। मूँग आधा किलोग्राम चीनी एक किलोग्राम, गुड़ एक किलोग्राम, दाल- एक किलोग्राम, सरसों- एक पाव (250 ग्राम)।
सब तैयार है। थैला दीजिए, उसमें रख देता हूँ।
राकेश – ठीक है, कितने रुपये दूँ?
दुकानदार – चार सौ साठ (460.00) रुपये दीजिए।
![]()
राकेश:- महोदय ! नीलवर्णा ……………………………….. पुनरपि आगच्छतु।
कठिन शब्दार्थ- नीलवर्णा = नीले रंग की। लेखनी = कलम/ पैन। योजयतु = जोड़िये। विंशतिः = बीस।
आहत्य = मिलाकर। अवशिष्टम् = शेष/बाकी। स्यूते = थैले में। पुनरपि = फिर से।
हिन्दी अनुवाद-
राकेश – महोदय! नीले रंग की कलम (पेन) है क्या?
दुकानदार – हाँ, है।
राकेश – एक चॉकलेट और एक पेन दीजिए। उसका मूल्य भी जोड़ दीजिए।
दुकानदार – ठीक है। पेन के बीस रुपये और चॉकलेट के दस रुपये जोड़ देता हूँ। कुल मिलाकर चार सौ नब्बे (490) रुपये दीजिए।
राकेश – हाँ, पाँच सौ (500) रुपये हैं। लीजिए और बाकी (रुपये) दे दीजिए।
दुकानदार – सभी वस्तुएँ थैले में रख दी हैं। बाकी दस रुपये लीजिए।
राकेश – ठीक है। धन्यवाद!
दुकानदार – फिर से आइए।
Leave a Reply