Practicing these RBSE Class 6 Sanskrit Solutions Deepakam Chapter 14 माधवस्य प्रियम् अङ्गम् Question Answer improves confidence in the subject.
Class 6 Sanskrit Chapter 14 Question Answer माधवस्य प्रियम् अङ्गम्
कक्षा 6 संस्कृत पाठ 14 के प्रश्न उत्तर
Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 14 Question Answer
पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1.
चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु।
(चित्र देखकर अंग का नाम लिखिए।)

उत्तर:

प्रश्न 2.
कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु।
(कोष्ठक से समुचित क्रियापद चुनकर उदाहरण के अनुसार अंग का कार्य लिखिए।)

उत्तर:
(क) मुखम् – वदति।
(ख) पाद: – चलति।
(ग) कर्णः – शृणोति।
(घ) नासिका – आघ्राणं करोति।
(ङ) जिह्वा – आस्वादनं करोति।
![]()
प्रश्न 3.
कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु।
(कोष्ठक से समुचित संख्या चुनकर रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए।)

उत्तर:
(क) एकम्
(ख) द्वौ
(ग) बहव:
(घ) द्वात्रिंशत्
(ङ) दश
प्रश्न 4.
कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु।
(कोष्ठक से समुचित क्रियापद चुनकर उदाहरण के अनुसार शरीर के अंग का नाम लिखिए।)

उत्तर:
(क) शृणोति – कर्ण:।
(ख) धावति – पादद्वयम्।
(ग) नमति – शिरः।
(घ) सूचयति – अङ्गुली।
(ङ) लिखति – हस्तः।
प्रश्न 5.
पट्टिकात शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु।
(पट्टिका से शब्द चुनकर यथायोग्य गणों में लिखिए।)

उत्तर:

प्रश्न 6.
कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु।
(कोष्ठक के समुचित पद चुनकर वाक्यों की रचना कीजिए।)

उत्तर:
(क) मुखेन
(ख) पादाभ्यां
(ग) नासिकया
(घ) कर्णाभ्याम्
(ङ) मुखेन
![]()
प्रश्न 7.
पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु।
(पट्टिका से समुचित शरीर के अंग को चुनकर बहिन कहाँ क्या धारण करती है, ऐसा सूचित कीजिए।)

उत्तर:
(i) पादयो:
(ii) हस्तयो:
(iii) अङ्गुल्यां
(iv) वामहस्ते
(v) कण्ठे
(vi) कर्णयोः
(vii) नेत्रयो:
(viii) ललाटे
(ix) ओष्ठयोः
(x) नयनयो:
प्रश्न 8.
वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु।
(वाक्य शुद्ध है अथवा अशुद्ध – ऐसा सूचित कीजिए।)

उत्तर:
(क) अशुद्धम्
(ख) शुद्धम्
(ग) शुद्धम्
(घ) अशुद्धम्
(ङ) शुद्धम्।
Class 6th Sanskrit Chapter 14 Question Answer
प्रश्न 1.
निम्नलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
(i) माधवः कस्य कारणेन चलति?
(अ) पादस्य
(ब) हस्तस्य
(स) मुखस्य
(द) उदरस्य
उत्तर:
(अ) पादस्य
![]()
(ii) सः केन गृहकार्य करोति?
(अ) कण्ठेन
(ब) कर्णेन
(स) हस्तेन
(द) नेत्रेण
उत्तर:
(स) हस्तेन
(iii) माधवः कस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति?
(अ) मित्रस्य
(ब) शिक्षकस्य
(स) पितुः
(द) भ्रातुः
उत्तर:
(ब) शिक्षकस्य
(iv) माधवः केन भोजनं करोति?
(अ) कर्णेन
(ब) पादेन
(स) उदरेण
(द) मुखेन
उत्तर:
(द) मुखेन
(v) अहं काभ्यां पश्यामि?
(अ) नेत्राभ्याम्
(ब) कर्णाभ्याम्
(द) हस्ताभ्याम्
(स) पादाभ्याम्
उत्तर:
(अ) नेत्राभ्याम्
(vi) माधवः किं श्रुत्वा आनन्दम् अनुभवति?
(अ) कलहम्
(ब) वार्ताम्
(स) सङ्गीतम्
(द) उपदेशम्
उत्तर:
(स) सङ्गीतम्
(vii) अहं मुखेन किं करोमि?
(अ) भोजनम्
(ब) भाषणम्
(स) श्रवणम्
(द) चलनम्
उत्तर:
(ब) भाषणम्
(viii) भगिनी कुङ्कुमं कुत्र धरति?
(अ) कण्ठे
(ब) हस्ते
(स) नयने
(द) ललाटे
उत्तर:
(द) ललाटे
![]()
(ix) ‘झटिति’ इति पदस्य कोऽर्थः?
(अ) शीघ्रम्
(स) मन्दम्
(ब) दूरम्
(द) सहसा
उत्तर:
(अ) शीघ्रम्
(x) उदरेण पाचनात् अहं किं प्राप्नोमि?
(अ) आनन्दम्
(ब) ज्ञानम्
(स) शक्तिम्
(द) धनम्
उत्तर:
(स) शक्तिम्
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(i) अहं ……….. शृणोमि। (नेत्राभ्यां/कर्णाभ्याम्)
(ii) अहं ……….. भाषणं करोमि। ( मुखेन/हस्तेन)
(iii) वयं सर्वे माधवं ……….. । (पृच्छति/पृच्छामः)
(iv) भवन्तः सर्वे सबला: ……….. । (भवन्ति/भवति)
(v) माधव:……. प्रश्नस्य उत्तरं वदति। (मुखस्य/शिक्षकस्य)
उत्तर:
(i) कर्णाभ्यां
(ii) मुखेन
(iii) पृच्छाम:
(iv) भवन्ति
(v) शिक्षकस्य
प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु।
(i) कस्य कारणेन माधव: चलति?
(ii) कस्य कारणेन माधव: वस्तूनि आनयति?
(iii) माधवः कस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति?
(iv) “कोलाहलं न कुर्वन्तु” इति कः सूचयति?
(v) अहं काभ्यां शृणोमि?
उत्तर:
(i) पादस्य
(ii) हस्तस्य।
(iii) शिक्षकस्य।
(iv) उदरम्।
(v) कर्णाभ्याम्।
![]()
प्रश्न 4.
पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु-
(i) माधवः स्वप्ने कानि दृष्टवान्?
उत्तर:
माधवः स्वप्ने स्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान।
(ii) माधव: नयनं विना किं कर्तुं न शक्नोति?
उत्तर:
माधव: नयनं विना किमपि द्रष्टुं न शक्नोति।
(iii) मार्गे असावधानेन किं भवेत्?
उत्तर:
मार्गे असावधानेन दुर्घटना भवेत्।
(iv) शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि कीदृशानि सन्ति?
उत्तर:
शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि उपकारकाणि सन्ति।
(v) शरीरस्य केचन पञ्च अङ्गानां नामानि लिखन्तु।
उत्तर:
मुखम् पादौ कर्णौ, हस्तौ उदरम्।
प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(i) अहं नयनाभ्यां पश्यामि।
(ii) अहं मुखेन भाषणं करोमि।
(iii) सः शिक्षकस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति।
(iv) भवन्तः सर्वे सबलाः भवन्ति।
(v) वयं माधवं पृच्छामः।
उत्तर:
प्रश्ननिर्माणम्-
(i) अहं काभ्यां पश्यामि?
(ii) अहं केन भाषणं करोमि?
(iii) सः कस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति?
(iv) भवन्तः सर्वे कीदृशाः भवन्ति?
(v) वयं कम् पृच्छामः?
![]()
प्रश्न 6.
क्रमानुसारं शब्दार्थमेलनं कुरुत-
(क) – (ख)
(i) अनुक्षणम् – ज्ञापयति
(ii) स्मितम् – वर्त्मनि
(iii) मार्गे – सत्वरम्
(iv) सबला: – मन्दहास:
(v) बोधयति – बलवन्तः
उत्तर:
(i) अनुक्षणम् – सत्वरम्।
(ii) स्मितम् – मन्दहास:।
(iii) मार्गे – वर्त्मनि।
(iv) सबला: – बलवन्त:
(v) बोधयति – ज्ञापयति।
Deepakam Class 6 Chapter 14 माधवस्य प्रियम् अङ्गम् Summary
पाठ-परिचय- प्रस्तुत पाठ में स्वप्न के एक रोचक वृत्तान्त द्वारा अत्यन्त सरल ढंग से शरीर के अंगों का संस्कृत भाषा में परिचय देते हुए सभी अंगों का समान महत्त्व एवं सभी अंगों को श्रेष्ठ बतलाया गया है।
कठिन शब्दार्थ, हिन्दी अनुवाद एवं पठितावबोधनम्
माधवनामकः एकः ……………………………….. माधवः चलति।
कठिन-शब्दार्थ- स्वप्ने = स्वप्न में। स्वशरीरस्य = अपने शरीर के। अङ्गानि = अङ्ग। दृष्टवान् = देखा। चर्चाम् = चर्चा को। श्रेष्ठः = श्रेष्ठ।
हिन्दी अनुवाद- माधव नामक एक बालक था। उसने स्वप्न में अपने शरीर के अंगों को देखा। वे सब आपस में चर्चा कर रहे थे। पैर बोलता है- ‘मैं श्रेष्ठ हूँ।’ मेरे कारण से माधव चलता है।
पठित-अवबोधनम् –
प्रश्ना: – I. एकपदेन उत्तरत-
(i) बालकस्य किन्नाम आसीत्?
(ii) कस्य कारणेन माधवः चलति?
उत्तर:
(i) माधव:।
(ii) पादस्य।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
माधव: स्वप्ने किं दृष्टवान्?
उत्तर:
माधवः स्वप्ने स्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान्।
III. निर्देशानुसारम् उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखन्तु-
(i) ‘चलति’ इति क्रियायाः गद्यांशे कर्तृपदं किम्?
(अ) मम
(ब) माधवः
(स) पादः
(द) बालकः
उत्तर:
(ब) माधवः
(ii) ‘एक:’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं गद्यांशे किम्?
(अ) आसीत्
(ब) नामकः
(स) पादः
(द) बालकः
उत्तर:
(द) बालकः
(iii) ‘तानि परस्परं चर्चा कुर्वन्ति। अत्र सर्वनामपदं किम्?
(अ) चर्चा
(ब) परस्परं
(स) तानि
(द) कुर्वन्ति
उत्तर:
(स) तानि
(iv) ‘चरण:’ इत्यर्थे गद्यांशे किं पदमस्ति?
(अ) पादः
(ब) अङ्गानि
(स) श्रेष्ठ:
(द) चलति
उत्तरम्:
(अ) पादः
![]()
हस्तः अनुक्षणं वदति ……………………………….. इति नयनं वदति।
कठिन शब्दार्थ हस्तः = हाथ अनुक्षणम् = उसी समय वदति = बोलता है गृहकार्य गृहकार्य। आनयति = लाता है। मां विना मेरे बिना। द्रष्टुम् = देखने के लिए। नयनम् = नेत्र।
हिन्दी अनुवाद- हाथ उसी समय बोलता है- अरे अरे मेरे कारण से माधव लिखता है, गृहकार्य करता है और वस्तुएँ लाता है। इसलिए मैं ही श्रेष्ठ हूँ।
मेरे बिना माधव कुछ भी देख सकता है क्या? ऐसा नेत्र बोलता है।
पठित अवबोधनम्-
प्रश्नाः- I. एकपदेन उत्तरत-
(i) क: अनुक्षणं वदति?
(ii) माधवः कानि आनयति?
उत्तर:
(i) हस्तः।
(ii) वस्तूनि।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
किं विना माधव द्रष्टुं न शक्नोति?
उत्तर:
नयनं विना माधवः द्रष्टुं न शक्नोति।
III. प्रदत्त विकल्पेभ्यः प्रश्नानाम् शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखतु –
(i) ‘लिखति’ इति क्रियापदस्य गद्यांशे कर्तृपदं किम्?
(अ) माधव:
(ब) हस्त:
(स) नयनम्
(द) अहम्
उत्तर:
(अ) माधव:
(ii) ‘सत्वरम्’ इति पदस्य गद्यांशे पर्यायपदं किम्?
(अ) द्रष्टुम्
(ब) श्रेष्ठ:
(स) अनुक्षणम्
(द) शीघ्रम्
उत्तर:
(स) अनुक्षणम्
(iii) ‘अतः अहम् एव श्रेष्ठ:’ अत्र सर्वनामपदं किम्?
(अ) एव
(ब) अत:
(स) श्रेष्ठः
(द) अहम्
उत्तर:
(द) अहम्
(iv) ‘अनुक्षणम्’ इति पदस्य कोऽर्थः?
(अ) शीघ्रम्
(ब) सत्वरं
(स) पश्चात्
(द) अनुकरणम्
उत्तर:
(ब) सत्वरं
![]()
कर्णः स्मितं कृत्वा ……………………………….. च अनुभवति।
कठिन शब्दार्थ- कर्णः = कान। स्मितं कृत्वा = थोड़ा हँसकर (मुस्कराकर) यदा = जब। तदा = तब। पृष्ठतः = पीछे से। यानानां वाहनों की। शृणोति = सुनता है। श्रुत्वा = सुनकर। वर्धयति = बढ़ाता है। अनुभवति = अनुभव करता है।
हिन्दी अनुवाद- कान थोड़ा हँसकर (मुस्कुराकर) कहता है- माधव जब मार्ग में जाता है तब पीछे से वाहनों की ध्वनि यदि नहीं सुनता है और सावधान नहीं होता है, तो दुर्घटना हो सकती है। माधव मेरे कारण ही शिक्षक के उपदेश सुनकर ज्ञान को बढ़ाता है और संगीत को सुनकर आनन्द का अनुभव करता है।
पठित-अवबोधनम् –
प्रश्नाः- I. एकपदेन उत्तरत-
(i) माधव: किं श्रुत्वा आनन्दम् अनुभवति?
(ii) कः स्मितं कृत्वा कथयति?
उत्तर:
(i) सङ्गीतम्।
(ii) कर्णः।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
माधवः कथं ज्ञानं वर्धयति?
उत्तर:
माधव: कर्णेन शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति।
III. प्रदत्तविकल्पेभ्यः प्रश्नानाम् शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखतु-
(i) ‘शृणोति’ इति क्रियापदस्य गद्यांशे कर्तृपदं किम्?
(अ) कर्ण:
(ब) ध्वनिम्
(स) माधवः
(द) पृष्ठत:
उत्तर:
(स) माधवः
(i) ‘अग्रतः’ इति पदस्य गद्यांशे विलोमपदं किम्?
(अ) गच्छति
(ब) पृष्ठत:
(स) मार्गे
(द) तदा
उत्तर:
(ब) पृष्ठत:
(iii) ‘माधव: मम कारणेन एव…।’ अत्र सर्वनामपदं किम्?
(अ) एव
(ब) माधवः
(स) कारणेन
(द) मम
उत्तर:
(द) मम
(iv) ‘अनुभवति’ इति पदे उपसर्ग: क:?
(अ) अनु
(ब) आ
(स) भू
(द) ति
उत्तर:
(अ) अनु
![]()
झटिति मुखं सूचयति ……………………………….. पृच्छामः, ‘कः श्रेष्ठः ‘ इति।
कठिन – शब्दार्थ – झटिति = शीघ्र। सूचयति = सूचना देता है। शृण्वन्तु = सुनिए। साहाय्येन = सहायता से। उदरम् = उदर, पेट। प्राप्नोति = प्राप्त करता है। सबलाः = बलवान्। कोलाहलं = शोर। पृच्छामः = पूछते हैं।
हिन्दी अनुवाद- शीघ्र ही मुख सूचित करता है- हे ! सभी सुनिए, माधव मेरे कारण ही भोजन करता है, भाषण करता है, शिक्षक के प्रश्न का उत्तर बोलता है। मेरी सहायता से पेट (उदर) भी भोजन प्राप्त करता है। आप सभी बलवान् होते हैं। इसलिए मैं ही श्रेष्ठ हूँ।
उदर (पेट) सूचित करता है- ‘ठीक है, ठीक है, शोर मत कीजिए। हम सभी माधव से ही पूछते हैं- कौन श्रेष्ठ है?’ ऐसा।
पठित-अवबोधनम् –
प्रश्नाः – I. एकपदेन उत्तरत-
(i) भाषणं कः करोति?
(ii) माधवः कस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति?
उत्तर:
(i) माधवः।
(ii) शिक्षकस्य।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
कस्य साहाय्येन उदरमपि भोजनं प्राप्नोति?
उत्तर:
मुखस्य साहाय्येन उदरमपि भोजनं प्राप्नोति।
III. प्रदत्तविकल्पेभ्यः प्रश्नानां शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखतु-
(i) ‘प्राप्नोति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(अ) उदरम्
(ब) सर्वे
(स) मुखम्
(द) माधवः
उत्तर:
(अ) उदरम्
(ii) ‘शीघ्रम्’ इति पदस्य गद्यांशे पर्यायपदं किम्?
(अ) सूचयति
(ब) सबला:
(स) उत्तरम्
(द) झटिति
उत्तर:
(द) झटिति
(iii) ‘निर्बला :’ इति पदस्य गद्यांशे विलोमपदं किम्?
(अ) समर्था:
(ब) सबलाः
(स) श्रेष्ठः
(द) झटिति
उत्तर:
(ब) सबलाः
(iv) ‘मम कारणेन भोजनं करोति’- अत्र सर्वनामपदं किम्?
(अ) करोति
(ब) कारणेन
(स) मम
(द) भोजनं
उत्तर:
(स) मम
![]()
माधव: विचारयति ……………………………….. सर्वेऽपि मम प्रियाः।
कठिन – शब्दार्थ- विचारयति = विचार करता है। बोधयति = समझाता है। सर्वाणि = सभी। उपकारकाणि = सहायता करने वाले। नयनाभ्याम् = दो नेत्रों से। कर्णाभ्यां = दो कानों से। शृणोमि = सुनता हूँ। उदरेण = उदर (पेट) के द्वारा। पाचनात् = पचाने से। शक्तिं = ताकत। प्राप्नोमि = प्राप्त करता हूँ। सर्वेऽपि = सभी।
हिन्दी अनुवाद – माधव विचार करता है और समझाता है- ‘मेरे शरीर के सभी अंग मेरे लिए सहायता करने वाले हैं। मैं दोनों नेत्रों से देखता हूँ, दोनों कानों से सुनता हूँ, मुख से भाषण करता हूँ और भोजन करता हूँ, उदर (पेट) के द्वारा पाचन करने से शक्ति प्राप्त करता हूँ और दोनों पैरों से चलता हूँ। इसलिए आप सभी श्रेष्ठ हैं। आप सभी मेरे प्रिय हैं।
पठित-अवबोधनम्-
प्रश्नाः – I. एकपदेन उत्तरत-
(i) माधवः केन भाषणं करोति?
(ii) माधव: काभ्यां पश्यति?
उत्तर:
(i) मुखेन।
(ii) नेत्राभ्याम्।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
माधवस्य कृते कानि उपकारकाणि सन्ति?
उत्तर:
माधवस्य कृते तस्य शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि उपकारकाणि सन्ति।
III. प्रदत्तविकल्पेभ्यः प्रश्नानां शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखतु-
(i) ‘बोधयति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(अ) अहम्
(ब) माधव:
(स) भवन्तः
(द) मम
उत्तर:
(ब) माधव:
(ii) ‘मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि उपकारकाणि सन्ति। अत्र विशेषणपदं किम्?
(अ) उपकारकाणि
(ब) अङ्गानि
(स) सन्ति
(द) सर्वाणि
उत्तर:
(द) सर्वाणि
(iii) ‘अहं मुखेन भोजनं करोमि।’ अत्र सर्वनामपदं किम्?
(अ) अहं
(ब) करोमि
(स) भोजनं
(द) मुखेन
उत्तर:
(अ) अहं
(iv) ‘नेत्राभ्याम् ‘ इत्यर्थे गद्यांशे किं पदमस्ति?
(अ) कर्णाभ्यां
(ब) पादाभ्यां
(स) नयनाभ्यां
(द) हस्ताभ्यां
उत्तर:
(स) नयनाभ्यां
Leave a Reply