Practicing these RBSE Class 6 Sanskrit Solutions Deepakam Chapter 4 अहं प्रातः उत्तिष्ठामि Question Answer improves confidence in the subject.
Class 6 Sanskrit Chapter 4 Question Answer अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
कक्षा 6 संस्कृत पाठ 4 के प्रश्न उत्तर
Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 4 Question Answer
पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1.
पट्टिकातः शिष्टाचारस्य पदानि चित्वा लिखन्तु।
(पट्टिका से शिष्टाचार के पद चुनकर लिखिए।)

उत्तर:
| गुरुवन्दनम् | वृद्धसेवा | अतिथिसत्कारः |
| मातृप्रेम | पितृभक्ति: | ज्येष्ठेषु आदरः |
| कनिष्ठेषु प्रीतिः | बन्धुषु प्रीति: | स्वाभिमानम् |
| परोपकारः | प्राणिषु दया | प्रियवचनम् |
| सत्यकथनम् | सत्पात्रे दानम् | सर्वेषु मैत्रीभावः |
| अहिंसा | समयपालनम् | स्वच्छता |
| प्रकृतिरक्षणम् | भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः |
![]()
प्रश्न 2.
उदाहरणानुगुणं समयं संख्याभिः लिखन्तु।
(उदाहरण के अनुसार समय को संख्याओं के द्वारा लिखिए।)

उत्तर:
| सार्ध – दशवादनम् | १० : ३० |
| दशवादनम् | १० : ०० |
| सपाद-षड्वादनम् | ६ : १५ |
| सार्धं चतुर्वादनम् | ४ : ३० |
| पादोन-एकादशवादनम् | १० : ४५ |
प्रश्न 3.
उदाहरणानुगुणं समयम् अक्षरैः लिखन्तु।
(उदाहरण के अनुसार समय को अक्षरों से लिखिए।)

उत्तर:
| १२ : ०० | द्वादशवादनम्, |
| ०५ : ३० | सार्ध – पञ्चवादनम् |
| ०६ : ४५ | पादोन- सप्तवादनम्, |
| ०९ : ४५ | पादोन – दशवादनम् |
| ११ : ३० | सार्ध एकादशवादनम् |
प्रश्न 4.
उदाहरणानुगुणं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।
(उदाहरण के अनुसार प्रश्न निर्माण कीजिए।)

उत्तर:
(क) सा सपाद – नववादने विद्यालयं गच्छति। सा कदा विद्यालयं गच्छति?
(ख) सतीश : सार्थ – द्वादशवादने भोजनं करोति। – सतीश: कदा भोजनं करोति?
(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति। यानं कदा आगच्छति?
(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति। – गोपालः कदा गोदोहनं करोति?
(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति। – माता कदा कार्यालयं गच्छति?
![]()
प्रश्न 5.
स्वस्य दिनचर्यां सरलवाक्यैः लिखन्तु।
(अपनी दिनचर्या को सरल वाक्यों में लिखिए।)

उत्तर:
अहं प्रातः पञ्चवादने उत्तिष्ठामि। ततः मातापितरौ च नमामि।
अहं सार्ध – पञ्चवादने भ्रमणाय गच्छामि। अहं षड्वादने स्नानं करोमि।
अहं पादोन – सप्तवादने विद्यालयं गच्छामि। अहं सार्ध-सप्तवादने प्रार्थनां करोमि।
अहं एकादशवादने भोजनं करोमि। अहं सायं चतुर्वादने क्रीडनाय गच्छामि।
अहं रात्रौ नववादने स्वाध्यायं करोमि। ततः अहं दशवादने शयनं करोमि।
प्रश्न 6.
वाक्येषु शिष्टाचारपदं योजयन्तु।
(वाक्यों में शिष्टाचार के पद जोड़िए।)

यथा – युवक: मातापित्रो: सेवां करोति। – सः कदा
उत्तर:
(क) सा दुर्बलानां साहाय्यं करोति।
(ख) सर्वेषु प्राणिषु दयाभावः भवतु।
(ग) सर्वे छात्रा : पाठशालायाः नियमपालनं कुर्वन्तु।
(घ) वयं सर्वे अतिथीनां सत्कारं कुर्मः।
(ङ) परस्परं छात्रेषु मैत्रीभावः भवतु।
Class 6th Sanskrit Chapter 4 Question Answer
प्रश्न 1.
निम्नलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
(i) अहं प्रातः कदा उत्तिष्ठामि?
(अ) नववादने
(ब) दशवादने
(स) पञ्चवादने
(द) द्विवादने
उत्तर:
(स) पञ्चवादने
(ii) अहं प्रातः कीदृशं जलं पिबामि?
(अ) कवोष्णम्
(ब) शीतलम्
(स) अत्युषणम्
(द) अतिशीतलम्
उत्तर:
(अ) कवोष्णम्
![]()
(iii) अहं सार्ध षड्वादने मम किम् स्वच्छं करोमि?
(अ) विद्यालयम्
(ब) ग्रामम्
(स) पुस्तकालयम्
(द) परिसरम्
उत्तर:
(द) परिसरम्
(iv) अहं प्रातः सार्धं सप्तवादने किं करोमि?
(अ) भोजनं
(ब) प्रातराशं
(स) कलहं
(द) शौचम्
उत्तर:
(ब) प्रातराशं
(v) ‘पादोन-एकादशवादनम्’ इति समयं संख्याभिः लिखतु।
(अ) 10:45
(ब) 11:45
(स) 11:15
(द) 11:30
उत्तर:
(अ) 10:45
(vi) 5:15′ इति समयम् अक्षरैः लिखतु।
(अ) सार्ध – पञ्चवादनम्
(ब) पञ्चवादनम्
(स) सपाद – पञ्चवादनम्
(द) पादोन षड्वादनम्
उत्तर:
(स) सपाद – पञ्चवादनम्
(vii) बालकः प्रातः प्रथमं कस्य वन्दनं करोति?
(अ) गृहस्य
(ब) भूमेः
(स) स्वस्य
(द) भ्रातुः
उत्तर:
(ब) भूमेः
(viii) बालकः कदा गीतापाठं करोति?
(अ) पञ्चवादने
(ब) सार्ध – दशवादने
(स) सपाद – नववादने
(द) सप्तवादने
उत्तर:
(द) सप्तवादने
(ix) बालिका अष्टवादने कुत्र गच्छति?
(अ) विद्यालयम्
(ब) गृहम्
(स) आपणम्
(द) उपवनम्
उत्तर:
(अ) विद्यालयम्
(x) बालकः कस्य चरणवन्दनं करोति?
(अ) मित्रस्य
(ब) भ्रातुः
(स) मातुः पितुः च
(द) भगिन्याः
उत्तर:
(स) मातुः पितुः च
![]()
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(i) अहं ………. (5:30) योगासनं करोमि। (सपादपञ्चवादने/सार्धपञ्चवादने)
(ii) अहं ………. (6:00) स्वाध्यायं करोमि। (षड्वादने / सप्तवादने)
(iii) अहं पादोन- सप्तवादने ………. स्नानं करोमि। (7:45 / 6:45)
(iv) अहं ………. (9:15) वादने संस्कृतं पठामि। (सपाद – नव / पादोन- नव)
(v) अहम् ………. (11:00) वादने भोजनं करोमि। (पादोन दश / एकादश)
उत्तर:
(i) सार्धपञ्चवादने
(ii) षड्वादने
(iii) (6:45)
(iv) संपाद – नववादने
(v) एकादश
प्रश्न 3.
अधोलिखितानाम् अङ्कानां स्थाने अक्षरैः समयं लिखन्तु –
(i) 5:15 (ii) 6:30 (iii) 7:45 (iv) 9:00 (v) 10:15
उत्तर:
(i) 5:15 = सपाद पञ्चवादनम्।
(ii) 6:30 = सार्ध- ध- षड्वादनम्।
(iii) 7:45 = पादोन- अष्टवादनम्।
(iv) 9:00 = नव-वादनम्।
(v) 10:15 = सपाद- दशवादनम्।
प्रश्न 4.
कोष्ठकेभ्यः समुचितं पदं चित्वा प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(i) अहं प्रतिदिनं पञ्चवादने उत्तिष्ठामि। (किम् / कदा)
(ii) अहं षड्वादने स्वाध्यायं करोमि। (क: / किम्)
(iii) अहं पादोन- सप्तवादने स्नानं करोमि। (कदा / का)
(iv) बालिका सार्ध – सप्तवादने प्रातराशं करोति। (का/ किम्)
(v) रमेश : दशवादने शयनं करोति। (क: कदा)
उत्तर:
(i) अहं प्रतिदिनं कदा उत्तिष्ठामि?
(ii) अहं षड्वादने किम् करोमि?
(iii) अहं कदा स्नानं करोमि?
(iv) का सार्थ – सप्तवादने प्रातराशं करोति?
(v) रमेश कदा शयनं करोति?
![]()
प्रश्न 5.
क्रमानुसारं शब्दार्थ-मेलनं कुरुत-
(क) – (ख)
(i) उत्तिष्ठामि – यामि
(ii) वन्दनम् – कथयामि
(iii) प्रातराशम् – नमनम्
(iv) इदानीम् – कल्याहारम्
(v) वदामि – जागर्मि
(vi) गच्छामि – सम्प्रति
उत्तर:
(i) उत्तिष्ठामि – जागर्मि।
(ii) वन्दनम् – नमनम्।
(iii) प्रातराशम् – कल्याहारम्।
(iv) इदानीम् – सम्प्रति।
(v) वदामि – कथयामि।
(vi) गच्छामि – यामि।
Deepakam Class 6 Chapter 4 अहं प्रातः उत्तिष्ठामि Summary
पाठ-परिचय- प्रस्तुत पाठ में संस्कृत सम्भाषण कौशल का ज्ञान कराने के लिए दैनिक कार्यों (दिनचर्या) का अत्यन्त सरल संस्कृत भाषा में वर्णन किया गया है। इससे संस्कृत में वार्तालाप करने की दक्षता प्राप्त की जा सकती है। साथ ही संस्कृत में समय को लिखना भी सिखलाया गया है।
कठिन शब्दार्थ एवं हिन्दी अनुवाद
नमोः नमः। मम नाम ……………………………….. दन्तधावनं च करोमि।
कठिन शब्दार्थ- दिनचर्याम् = दैनिक कार्य। वदामि = बोल रहा/रही हूँ। प्रतिदिनम् = हर दिन। उत्तिष्ठामि = जागता/जागती हूँ। भूमेः = भूमि का। वन्दनम् = अभिवादन। मुखप्रक्षालनम् = मुँह धोना। तदनन्तरम् = उसके पश्चात्। दन्तधावनम् = दाँतों का मञ्जन।
हिन्दी अनुवाद – नमस्कार मेरा नाम सन्दीप है मैं मेरे दैनिक कार्यों को बोल रहा हूँ। नमस्कार। मेरा नाम खुशी है। मैं भी मेरे दैनिक कार्यों को बोल रही हूँ।
अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने (5.00) उत्तिष्ठामि। = मैं प्रतिदिन (रोजाना) सुबह पाँच बजे जागता/जागती हूँ।
प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि = मैं सबसे पहले भूमि का अभिवादन करता/करती हूँ, और माता-पिता को नमन करता/करती हूँ।
तत: उष:पानम् करोमि, यत्र कवोष्णं जलं पिबामि। उसके बाद सुबह गुनगुना जल पीता/पीती हूँ।
अहं सपाद – पञ्चवादने (5.15) शौचं करोमि, तदनन्तरं मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि। मैं सवा पाँच बजे (5.15) शौचकार्य करता/करती हूँ, उसके पश्चात् मुँह धोना और दाँत का मञ्जन करता/करती हूँ।
![]()
अहं सार्ध – पञ्चवादने ……………………………….. विद्यालयं गच्छामि।
कठिन – शब्दार्थ – योगासनम् = योगासन। स्वाध्यायम् = स्वयं अध्ययन। स्नानम् = नहाना। श्लोकान् = श्लोकों को। प्रातराशम् = अल्पाहार। विद्यालयम् = विद्यालय। गच्छामि = जाता/जाती हूँ। इदानीम् = अभी। उषः पानम् = सुबह गुनगुना जल पीना।
हिन्दी अनुवाद- अहं सार्ध – पञ्चवादने (5:30) सूर्य नमस्कारं योगासनं च करोमि मैं साढ़े पाँच बजे (5:30) सूर्य नमस्कार और योगासन करता/करती हूँ ।
अहं षड्वादने (6.00) स्वाध्यायं करोमि। = मैं छ (6.00) बजे स्वाध्याय (स्वयं अध्ययन) करता/करती हूँ।
अहं सार्ध – षड्वादने (6:30) मम परिसरं स्वच्छं करोमि। मैं साढ़े छ (6.30) बजे मेरे परिसर को स्वच्छ करता/करती हूँ।
ततः पादोन- सप्तवादने (6:45) स्नानं करोमि। = उसके पश्चात् पौने सात (6.45) बजे स्नान करता/करती हूँ।
अहं सप्तवादने (7:00) प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं च करोमि। मैं सात (7:00) बजे प्रार्थना करता/करती हूँ और गीता का पाठ करता/करती हूँ।
तदनन्तरं मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि। उसके पश्चात् माता और पिता की चरण-वन्दना करता/करती हूँ ।
अहं सार्ध – सप्तवादने (7:30) प्रातराशं करोमि। = मैं साढ़े सात (7:30) बजे सुबह का नाश्ता करता/करती हूँ।
तत्पश्चात् अष्टवादने (8:00) विद्यालयं गच्छामि। = उसके बाद आठ (8:00) बजे विद्यालय जाता/जाती हूँ।
संख्या



Leave a Reply