• Skip to main content
  • Skip to secondary menu
  • Skip to primary sidebar
  • Skip to footer
  • RBSE Model Papers
    • RBSE Class 12th Board Model Papers 2022
    • RBSE Class 10th Board Model Papers 2022
    • RBSE Class 8th Board Model Papers 2022
    • RBSE Class 5th Board Model Papers 2022
  • RBSE Books
  • RBSE Solutions for Class 10
    • RBSE Solutions for Class 10 Maths
    • RBSE Solutions for Class 10 Science
    • RBSE Solutions for Class 10 Social Science
    • RBSE Solutions for Class 10 English First Flight & Footprints without Feet
    • RBSE Solutions for Class 10 Hindi
    • RBSE Solutions for Class 10 Sanskrit
    • RBSE Solutions for Class 10 Rajasthan Adhyayan
    • RBSE Solutions for Class 10 Physical Education
  • RBSE Solutions for Class 9
    • RBSE Solutions for Class 9 Maths
    • RBSE Solutions for Class 9 Science
    • RBSE Solutions for Class 9 Social Science
    • RBSE Solutions for Class 9 English
    • RBSE Solutions for Class 9 Hindi
    • RBSE Solutions for Class 9 Sanskrit
    • RBSE Solutions for Class 9 Rajasthan Adhyayan
    • RBSE Solutions for Class 9 Physical Education
    • RBSE Solutions for Class 9 Information Technology
  • RBSE Solutions for Class 8
    • RBSE Solutions for Class 8 Maths
    • RBSE Solutions for Class 8 Science
    • RBSE Solutions for Class 8 Social Science
    • RBSE Solutions for Class 8 English
    • RBSE Solutions for Class 8 Hindi
    • RBSE Solutions for Class 8 Sanskrit
    • RBSE Solutions

RBSE Solutions

Rajasthan Board Textbook Solutions for Class 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 and 12

  • RBSE Solutions Class 7
    • RBSE Solutions for Class 7 Maths
    • RBSE Solutions for Class 7 Science
    • RBSE Solutions for Class 7 Social Science
    • RBSE Solutions for Class 7 English
    • RBSE Solutions for Class 7 Hindi
    • RBSE Solutions for Class 7 Sanskrit
  • RBSE Solutions Class 6
    • RBSE Solutions for Class 6 Maths
    • RBSE Solutions for Class 6 Science
    • RBSE Solutions for Class 6 Social Science
    • RBSE Solutions for Class 6 English
    • RBSE Solutions for Class 6 Hindi
    • RBSE Solutions for Class 6 Sanskrit
  • RBSE Solutions Class 5
    • RBSE Solutions for Class 5 Maths
    • RBSE Solutions for Class 5 Environmental Studies
    • RBSE Solutions for Class 5 English
    • RBSE Solutions for Class 5 Hindi
  • RBSE Class 4
    • RBSE Class 3
  • RBSE Class 12
    • RBSE Solutions for Class 12 Maths
    • RBSE Solutions for Class 12 Physics
    • RBSE Solutions for Class 12 Chemistry
    • RBSE Solutions for Class 12 Biology
    • RBSE Solutions for Class 12 English
    • RBSE Solutions for Class 12 Hindi
    • RBSE Solutions for Class 12 Sanskrit
  • RBSE Class 11

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

April 10, 2026 by Fazal Leave a Comment

Practicing these RBSE Class 6 Sanskrit Solutions Deepakam Chapter 7 अतिथिदेवो भव Question Answer improves confidence in the subject.

Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

कक्षा 6 संस्कृत पाठ 7 के प्रश्न उत्तर

Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 7 Question Answer

पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1.
पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु।
(पाठ के आधार पर अधोलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 1
उत्तर:
(क) कूर्दमाना।
(ख) पञ्च।
(ग) राधिकाम्।
(घ) चत्वारः।
(ङ) क्षीरम्।
(च) शबलः।

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

प्रश्न 2.
पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु।
(पाठ के आधार पर अधोलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 2
उत्तर:
(क) मार्जारीशावकानां नामानि तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च सन्ति।
(ख) राधिका मार्जारीशावकान् अतिथिदेवो भव इति पाठयति।
(ग) काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च विशिष्टाः अतिथयः आसन्।
(घ) पितामही राधिकां वदति – अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः, किन्तु यदा ते आगच्छन्ति तदा तेषां सेवा करणीया।
(ङ) यदा राधिका शावकानां समीपं गच्छति तदा मार्जारी पृष्ठतः आगच्छति।
(च) मार्जार्या: शावका: विशिष्टाः अतिथयः कोमलाः च सन्ति।

प्रश्न 3.
अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्न-सूचक- वाक्यानि लिखन्तु।
(अधोलिखित वाक्यों के प्रश्न सूचक वाक्य लिखिए।)
यथा- लेखनी अत्र अस्ति। – लेखनी कुत्र अस्ति?
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 3
उत्तर:
(क) वृक्षः तत्र अस्ति। – वृक्षः कुत्र अस्ति?
(ख) देवालय अन्यत्र अस्ति। – देवालयः कुत्र अस्ति?
(ग) वायुः सर्वत्र अस्ति। – वायुः कुत्र अस्ति?
(घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति। – बालकाः कुत्र तिष्ठन्ति?
(ङ) माता अत्र अस्ति। – माता कुत्र अस्ति?

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

प्रश्न 4.
उत्पीठिकायां किम् अस्ति? किं नास्ति? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु।
(टेबल पर क्या है? क्या नहीं है? यह चित्र देखकर लिखिए।)
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 4
उत्तर:
(i) उत्पीठिकायां कूपी (बोतल) अस्ति। उत्पीठिकायां चषक: प्याला नास्ति।
(ii) उत्पीठिकायां स्यूतः (थैला) अस्ति। उत्पीठिकायां लेखनी (कलम) नास्ति।
(iii) उत्पीठिकायां सङ्गणकम् अस्ति। उत्पीठिकायां वृक्षः नास्ति।
(iv) उत्पीठिकायां कन्दुकः अस्ति। उत्पीठिकायां फलम् नास्ति।

प्रश्न 5.
रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु।
(रेखाचित्र को देखकर उदाहरण के अनुसार वाक्य लिखिए।)
यथा- मार्जारः कुत्र अस्ति ? मार्जारः अत्र अस्ति।
सेवकः कुत्र अस्ति ? सेवकः तत्र अस्ति।
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 5
उत्तर:
(i) अत्र- छात्रः कुत्र अस्ति? छात्रः अत्र अस्ति।
(यहाँ ) काकः कुत्र अस्ति? काकः अत्र अस्ति।
दीपकः कुत्र अस्ति? दीपक: अत्र अस्ति।
घटः कुत्र अस्ति? घटः अत्र अस्ति।
सुधाखण्डः कुत्र अस्ति? सुधाखण्डः अत्र अस्ति।
शिक्षक: : कुत्र अस्ति? शिक्षकः अत्र अस्ति।
बालिका कुत्र अस्ति? बालिका अत्र अस्ति।
लेखनी कुत्र अस्ति। लेखनी अत्र अस्ति।
माला कुत्र अस्ति? माला अत्र अस्ति।

(ii) तंत्र – विद्यालयः कुत्र अस्ति? विद्यालयः तत्र अस्ति।
(वहाँ) गायक : कुत्र अस्ति? गायकः तत्र अस्ति।
घटी कुत्र अस्ति? घटी तत्र अस्ति।
फलम् कुत्र अस्ति? फलम् तत्र अस्ति।
गृहम् कुत्र अस्ति? गृहम् तत्र अस्ति।
वाटिका कुत्र अस्ति? वाटिका तत्र अस्ति।
हरिणः कुत्र अस्ति? हरिणः तत्र अस्ति।
अजः कुत्र अस्ति? अजः तत्र अस्ति।
मूषकः कुत्र अस्ति? मूषकः तत्र अस्ति।

(iii) सर्वत्र प्रकाशः कुत्र अस्ति? प्रकाशः सर्वत्र अस्ति।
(सब जगह) परमेश्वरः कुत्र अस्ति? परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति।
ज्ञानं कुत्र अस्ति? ज्ञानं सर्वत्र अस्ति।
आकाशः कुत्र अस्ति? आकाशः सर्वत्र अस्ति।
अणवः कुत्र अस्ति? अणवः सर्वत्र अस्ति।
प्रकृतिः कुत्र अस्ति? प्रकृति : सर्वत्र अस्ति।
पुष्पाणि कुत्र अस्ति? पुष्पाणि सर्वत्र अस्ति।
वायुः कुत्र अस्ति? वायुः सर्वत्र अस्ति।
प्रेम कुत्र अस्ति? प्रेम सर्वत्र अस्ति।

(iv) एकत्र – बालकः कुत्र अस्ति? बालकः एकत्र अस्ति।
(एक जगह) मयूरः कुत्र अस्ति? मयूर : एकत्र अस्ति।
मित्रम् कुत्र अस्ति? मित्रम् एकत्र अस्ति।
पुत्रः कुत्र अस्ति? पुत्रः एकत्र अस्ति।
महिला कुत्र अस्ति? महिला एकत्र अस्ति।
सेविका कुत्र अस्ति? सेविका एकत्र अस्ति।
चटका कुत्र अस्ति? चटका एकत्र अस्ति।
दोला कुत्र अस्ति? दोला एकत्र अस्ति।

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

प्रश्न 6.
भोजनशालायां किं किम् अस्ति? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु।
(भोजनशाला में क्या-क्या है? पाँच वाक्यों में लिखिए।)
यथा – भोजनशालायां पाचकः अस्ति।
(सूचकपदानि – पाचक:, पात्रम्, तण्डुलाः, शाकानि, अग्निः, जलम्)
उत्तर:
(i) भोजनशालायां पात्रम् अस्ति।
(ii) भोजनशालायां तण्डुलाः सन्ति।
(iii) भोजनशालायां शाकानि सन्ति।
(iv) भोजनशालायाम् अग्निः अस्ति।
(v) भोजनशालायां जलम् अस्ति।

प्रश्न 7.
अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु।
(अधोलिखित वाक्यों में से अव्यय पद चुनकर लिखिए।)
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 6
उत्तर:
(क) बहि:
(ख) उपरि
(ग) अध:
(घ) तत्र
(ङ) अन्त:

प्रश्न 8.
उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति? कुत्र नास्ति? इति लिखन्तु।
(उदाहरण के अनुसार कौन कहाँ है? कहाँ नहीं है? यह लिखिए।)
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 7
उत्तर:
RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव 8

Class 6th Sanskrit Chapter 7 Question Answer

प्रश्न 1.
निम्नलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
(i) ‘अतिथिदेवो भव’ इति पाठस्य क्रमः कः?
(अ) पञ्चमः
(ब) सप्तमः
(स) नवमः
(द) चतुर्थ:
उत्तर:
(ब) सप्तमः

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

(ii) ‘अतिथिदेवो भव’ इति कस्य वचनम् अस्ति?
(अ) रामायणस्य
(ब) महाभारतस्य
(स) कालिदासस्य
(द) उपनिषदः
उत्तर:
(द) उपनिषदः

(iii) अतिथिसेवा केषु अन्तर्भवति?
(अ) पञ्चमहायज्ञेषु
(ब) नवरत्नेषु
(स) वेदेषु
(द) नीतिवाक्येषु
उत्तर:
(अ) पञ्चमहायज्ञेषु

(iv) राधिकाया: गृहे नूतना के आसन्?
(अ) बालकाः
(ब) जना:
(स) अतिथयः
(द) जीवाः
उत्तर:
(स) अतिथयः

(v) तन्वी आकृत्या कीदृशी आसीत्?
(अ) असुन्दरी
(ब) सुन्दरी
(स) कोमला
(द) स्थूला
उत्तर:
(ब) सुन्दरी

(vi) राधिका मार्जार्यै किं ददाति?
(अ) जलम्
(ब) रोटिका
(स) मोदकम्
(द) क्षीरम्
उत्तर:
(द) क्षीरम्

(vii) राधिकां दृष्ट्वा के भीताः न भवन्ति?
(अ) शावका:
(ब) जना:
(स) पशवः
(द) खगाः
उत्तर:
(अ) शावका:

(viii) राधिकायाः कार्यकलापान् दृष्ट्वा का हसति?
(अ) मातामही
(ब) माता
(स) पितामही
(द) मार्जारी
उत्तर:
(स) पितामही

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

(ix) ‘मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला अस्ति।’ अत्र अव्ययपदं किम्?
(अ) मृद्वी
(ब) अतीव
(स) स्पर्शेन
(द) कोमला
उत्तर:
(ब) अतीव

(x) राधिकां सधन्यवादं का पश्यति?
(अ) तन्वी
(ब) मातामही
(स) पितामही
(द) मार्जारी
उत्तर:
(द) मार्जारी

प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(i) ते …….. विशिष्टाः अतिथयः। (एव / उपरि)
(ii) सा तु तेषां नामानि …….. चिन्तितवती। ( इति/अपि)
(iii) मार्जारी मन्दं मन्दं …….. आगच्छति। (किन्तु / पृष्ठत:)
(iv) अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति …….. चिन्तयतु। (इति / यदा)
(v) अस्तु, करोमि। …….. किमर्थम्? (तदा / किन्तु )
उत्तर:
(i) एवं
(ii) अपि
(iii) पृष्ठत:
(iv) इति
(v) किन्तु

प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु-
(i) कुत्र अतिथीनां नितरां महत्त्वम् अस्ति?
(ii) अतिथिसेवा केषु अन्तर्भवति?
(iii) मार्जारी किम् पिबति?
(iv) राधिका केषां नामानि अपि चिन्तितवती?
(v) अतिथिः अस्माकं कः अस्ति?
उत्तर:
(i) भारतीयसंस्कृतौ।
(ii) पञ्चमहायज्ञेषु।
(iii) क्षीरम्।
(iv) शावकानाम्।
(v) देवः।

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

प्रश्न 4.
पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु-
(i) राधिकायाः मनः कुत्र एव आसीत्?
उत्तर:
राधिकाया: मनः गृहस्य छद्याः उपरि एव आसीत्।

(ii) भीमः कीदृशः आसीत्?
उत्तर:
भीमः किञ्चित् स्थूलः आसीत्।

(iii) पितामही किं दृष्ट्वा हसति?
उत्तर:
पितामही राधिकायाः क्रियाकलापान् दृष्ट्वा हसति।

(iv) राधिका कस्याः कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयति।
उत्तर:
राधिका पितामह्याः कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयति।

(v) राधिका आदिनं मन्त्रम् इव किम् वदति?
उत्तर:
राधिका आदिनं मन्त्रम् इव ‘अतिथिदेवो भव’ इति वदति।

प्रश्न 5.
रेखाङ्कितपदम् अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु –
(i) गृहे नूतना: अतिथयः सन्ति।
(ii) तत्र एव तस्याः मनः अस्ति।
(iii) मुद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला।
(iv) सा सधन्यवादं राधिकां पश्यति।
(v) अतिथयः अत्र आगच्छन्ति।
उत्तर:
(i) कुत्र नूतनाः अतिथयः सन्ति?
(ii) तत्र एव कस्याः मनः अस्ति?
(iii) का स्पर्शेन अतीव कोमला?
(iv) सा सधन्यवादं कां पश्यति?
(v) अतिथयः कुत्र आगच्छन्ति ?

प्रश्न 6.
समुचितं क्रमानुसारं शब्दार्थमेलनं कुर्वन्तु-
(क) – (ख)
(i) नूतना – सम्पूर्ण दिवसम्
(ii) अहोरात्रम् – दुग्धम्
(iii) क्षीरम् – नवीना:
(iv) दृष्ट्वा – सम्मिल्य
(v) आदिनम् – अवलोक्य
(vi) मिलित्वा – अहर्निशम्
उत्तर:
(i) नूतना: – नवीना।
(ii) अहोरात्रम् – अहर्निशम्।
(iii) क्षीरम् – दुग्धम्।
(iv) दृष्ट्वा – अवलोक्य।
(v) आदिनम् – सम्पूर्ण दिवसम्।
(vi) मिलित्वा – सम्मिल्य।

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

प्रश्न 7.
‘अतिथिदेवो भव’ इति पाठस्य / कथायाः सारं हिन्दी भाषायां लिखन्तु।
उत्तर:
पाठ / कथा – सार- हमारे देश में न केवल मनुष्यों का अपितु अन्य प्राणियों का भी अतिथि के रूप में सम्मान किया जाता है। प्रस्तुत पाठ में एक रोचक प्रसंग के द्वारा ‘अतिथिदेवो भव’ के महत्त्व को बतलाया गया है।

पाठानुसार राधिका नामक बालिका घर में नवजात बिल्ली के बच्चों को अतिथि के समान मानकर अत्यन्त प्रसन्न थी। उसने बिल्ली के चारों बच्चों के नाम भी रखे हैं- तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम। बिल्ली के आने-जाने का समय राधिका जानती है। वह बिल्ली को दूध देती है। बिल्ली दूध पीकर राधिका की ओर धन्यवादपूर्वक देखती है। राधिका जब बिल्ली के बच्चों के पास जाती है तब बिल्ली धीरे-धीरे पीछे से आ जाती है। बिल्ली के बच्चे राधिका को देखकर भयभीत नहीं होते हैं। दिन-रात राधिका का मन घर की छत पर उन बच्चों की देखभाल में ही लगा रहता है। दादी राधिका की गतिविधियों को देखकर हँसती है । वह राधिका से कहती है कि अतिथि कब आते हैं, यह हम नहीं जानते हैं, किन्तु जब वे हमारे घर आते हैं तब उनकी इसी प्रकार सेवा करनी चाहिए। राधिका स्नेहपूर्वक ऐसा ही करने को कहती है तथा सम्पूर्ण दिवस मन्त्र के समान ‘अतिथिदेवो भव’ इसी वाक्य को बोलती रहती है। इसके बाद वह वात्सल्यपूर्वक बिल्ली के बच्चों से भी ‘अतिथिदेवो भव’ ही बोलने को कहती है।

Deepakam Class 6 Chapter 6 सः एव महान् चित्रकारः Summary

पाठ-परिचय- भारतीय संस्कृति में अतिथियों का अत्यधिक महत्त्व है। ‘अतिथिदेवो भव’ अर्थात् अतिथि-देवता का सम्मान करो, यह उपनिषद् का वचन है। हमारे देश में न केवल मनुष्य अपितु अन्य प्राणी भी अतिथि के रूप में पूजे जाते हैं। अतिथि सेवा को पञ्च-महायज्ञों के अन्तर्गत माना जाता है। ‘अतिथिदेवो भव’ इस वचन के द्वारा अतिथि सेवा का भाव सभी में जागृत होता है। उसी प्रकार के किसी प्रसंग (कथा) का इस पाठ में वर्णन किया गया है। इसमें राधिका नामक बालिका के द्वारा उसके घर में नवजात बिल्ली के बच्चों के प्रति अतिथियों के समान सद्व्यवहार किये जाने का रोचक एवं प्रेरणास्पद वर्णन हुआ है। साथ ही इस पाठ में अव्ययों का ज्ञान कराया गया है।

कठिन शब्दार्थ, हिन्दी अनुवाद एवं पठित-अवबोधनम्

राधिका एषु दिनेषु ……………………………….. भीमः च इति।
कठिन शब्दार्थ – एषु दिनेषु = इन दिनों में। कूर्दमाना = कूदती हुई। एव = ही। यतः = क्योंकि। गृहे घर में। नूतनाः = नये। च = और। विशिष्टाः = विशेष। पुत्र्यौ = दो पुत्रियाँ। मिलित्वा = मिलकर। तत्र = वहाँ। पञ्च = पाँच। अहोरात्रम् = दिन-रात। एकत्र = एक जगह। छद्याः = छत के। उपरि = ऊपर। कुतूहलम् = कौतुहल। काचित् = कोई मार्जारी = बिल्ली। शावकाः = बिल्ली के बच्चे। आम् = हाँ। अपि = भी।

हिन्दी – अनुवाद – राधिका इन दिनों में कूदती हुई ही चलती है। क्योंकि घर में नये अतिथि (मेहमान) हैं और वे विशेष (अतिथि) हैं। माता, दो पुत्र और दो पुत्रियाँ मिलकर वे वहाँ पाँच हैं। दिन-रात उसकी चिन्ता एक ही जगह है। घर की छत के ऊपर। वहीं पर उसका मन है। कौतुहल है कि वे कौन हैं? वे अन्य कोई नहीं हैं, कोई बिल्ली और उसके (बिल्ली के) चार बच्चे हैं। हाँ, वे ही विशेष अतिथि हैं। उसने तो उनके नाम भी सोच लिए हैं- तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम।

पठित-अवबोधनम् –
प्रश्ना:- I. एकपदेन उत्तरत-
(i) का कूर्दमाना एव चलति?
(ii) गृहे कति विशिष्टाः अतिथयः सन्ति?
उत्तर:
(i) राधिका।
(ii) पञ्च।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
मार्जार्या : शावका : कति आसन्? तेषां नामानि लिखत।
उत्तर:
मार्जार्या: चत्वारः शावकाः आसन्-तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(i) ‘ते च विशिष्टाः सन्ति। अत्र क्रियापदं किम्?
(अ) च
(ब) सन्ति
(स) ते
(द) विशिष्टा
उत्तर:
(ब) सन्ति

(ii) ‘सा तेषां नामानि अपि चिन्तितवती।’ अत्र अव्ययपदं किम्?
(अ) नामानि
(ब) तेषां
(स) सा
(द) अपि
उत्तर:
(द) अपि

(iii) ‘अहर्निशम्’ इति पदस्य गद्यांशे पर्यायपदं किम्?
(अ) अहोरात्रम्
(ब) एषु दिनेषु
(स) छद्या
(द) दिवारात्रम्
उत्तर:
(अ) अहोरात्रम्

(iv) ‘ते तत्र पञ्च सन्ति। अत्र सर्वनामपदं किम्?
(अ) सन्ति
(ब) पञ्च
(स) ते
(द) तत्र
उत्तर:
(स) ते

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

तन्वी आकृत्या सुन्दरी ……………………………….. मार्जारी पिबति।
कठिन शब्दार्थ- आकृत्या आकृति से अतीव अत्यधिक। चित्रवर्णः = चितकबरा / रंगीन। किञ्चित् = कुछ। स्थूलः = मोटा। कदा = कब। आगच्छति = आती है। जानाति जानती है। मार्जार्यै = बिल्ली के लिए। क्षीरम् = दूध। ददाति देती है।

हिन्दी अनुवाद- तन्वी आकृति से सुन्दर है, मृद्वी स्पर्श करने पर अत्यन्त कोमल हैं। शबल चितकबरा (रंगीन) वर्ण का है और भीम कुछ मोटा है। बिल्ली कब जाती है और कब आती है, यह सब कुछ राधिका जानती है। वह बिल्ली के लिए दूध देती है। बिल्ली (दूध) पीती है।

पठित-अवबोधनम् –
प्रश्ना:- I. एकपदेन उत्तरत-
(i) चित्रवर्ण: क: ?
(ii) राधिका कस्यै क्षीरं ददाति?
उत्तर:
(i) शबल:।
(ii) मार्जार्यै।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
राधिका किम् सर्वम् अपि जानाति?
उत्तर:
मार्जारी कदा गच्छति, कदा आगच्छति एतत् सर्वम् अपि राधिका जानाति।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(i) “एतत् सर्वम् अपि राधिका जानाति।” अत्र कर्तृपदं किम्?
(अ) जानाति
(ब) सर्वम्
(स) राधिका
(द) एतत्
उत्तर:
(स) राधिका

(ii) ‘मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला।’ अत्र अव्ययपदं किम्?
(अ) अतीव
(ब) स्पर्शेन
(स) कोमला
(द) मृद्वी
उत्तर:
(अ) अतीव

(iii) ‘गच्छति’ इति पदस्य गद्यांशे विलोमपदं किम् ?
(अ) पिबति
(ब) ददाति
(स) जानाति
(द) आगच्छति
उत्तर:
(द) आगच्छति

(iv) ‘दुग्धम्’ इति पदस्य गद्यांशात् पर्यायपदं चित्वा लिखतु।
(अ) स्थूलः
(ब) क्षीरम्
(स) सर्वम्
(द) भीमः
उत्तर:
(ब) क्षीरम्

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

अनन्तरं सा सधन्यवादं ……………………………….. दृष्ट्वा हसति।
कठिन-शब्दार्थ – अनन्तरम् = इसके बाद। पश्यति = देखती है। शावकानाम् = बिल्ली के बच्चों के चेत् = यदि। मन्दं मन्दम् = धीरे-धीरे। पृष्ठतः = पीछे से। दृष्ट्वा = देखकर। भीताः = भयभीत। पितामही = दादी। कार्यकलापान् = गतिविधियों को। हसति = हँसती है।

हिन्दी अनुवाद – इसके बाद (दूध पीने के बाद) वह (बिल्ली) धन्यवादपूर्वक राधिका को देखती है। किन्तु बिल्ली के बच्चों के पास यदि राधिका जाती है तो (बिल्ली) धीरे-धीरे पीछे-पीछे आ जाती है। राधिका को देखकर बिल्ली के बच्चे भयभीत नहीं होते हैं। दादी राधिका की गतिविधियों को देखकर हँसती है।

पठित-अवबोधनम् –
प्रश्ना:- 1. एकपदेन उत्तरत-
(i) का सधन्यवादं राधिकां पश्यति?
(ii) राधिकां दृष्ट्वा के भीता: न भवन्ति?
उत्तर:
(i) मार्जारी।
(ii) शावका:।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
पितामही किं दृष्ट्वा हसति?
उत्तर:
पितामही राधिकायाः कार्यकलापान् दृष्ट्वा हसति।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(i) ‘सा सधन्यवादं राधिकां पश्यति। अत्र क्रियापदं किम्?
(अ) पश्यति
(ब) सा
(स) राधिकां
(द) सधन्यवादं
उत्तर:
(अ) पश्यति

(ii) ‘किन्तु शावकानां समीपं राधिका गच्छति।’ अत्र अव्ययपदं किम्?
(अ) राधिका
(ब) समीपं
(स) किन्तु
(द) शावकानां
उत्तर:
(स) किन्तु

(iii) ‘दूरम्’ इति पदस्य गद्यांशात् चित्वा विलोमपदं लिखतु।
(अ) पृष्ठत:
(ब) समीपम्
(स) मन्दम्
(द) भीता:
उत्तर:
(ब) समीपम्

(iv) ‘अवलोक्य’ इति पदस्य समानार्थकपदं गद्यांशे किम्?
(अ) गच्छति
(ब) पश्यति
(स) पृष्ठतः
(द) दृष्ट्वा
उत्तर:
(द) दृष्ट्वा

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

सा राधिकां वदति ……………………………….. किन्तु किमर्थम्?
कठिन शब्दार्थ – वदति = कहती है। कदा = कब। जानीमः = जानते हैं। यदा = जब। तदा = तब एतादृशी = इसी प्रकार की। करणीया = करनी चाहिए। परितः = चारों ओर। मालाम् इव = माला के समान। हस्तौ = दोनों हाथ। स्थापयन्ती = रखती हुई। पृच्छति = पूछती है। अस्तु = ठीक है। किमर्थम् = किसलिए।

हिन्दी अनुवाद – वह (दादी) राधिका को कहती है- राधिका ! अतिथि कब आते हैं, ऐसा हम नहीं जानते हैं। किन्तु जब वे यहाँ आते हैं तब उनकी इसी प्रकार सेवा करनी चाहिए। राधिका दादी के गले में चारों ओर माला के समान दोनों हाथ डालती हुई पूछती है- ठीक है, करती हूँ। किन्तु किसलिए?

पठित-अवबोधनम् –
प्रश्ना:- I. एकपदेन उत्तरत-
(i) का राधिकां वदति?
(ii) किन्तु किमर्थम् इति का पृच्छति?
उत्तर:
(i) पितामही।
(ii) राधिका।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
वयं किम् न जानीमः?
उत्तर:
अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति वयं न जानीमः।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(i) ‘राधिके! अतिथयः कदा आगच्छन्ति।’ अत्र कर्तृपदं किम् ?
(अ) राधिके!
(ब) आगच्छन्ति
(स) अतिथयः
(द) कदा
उत्तर:
(स) अतिथयः

(ii) तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया।’ अत्र अव्ययपदं किम्?
(अ) सेवा
(ब) तदा
(स) करणीया
(द) एतादृशी
उत्तर:
(ब) तदा

(iii) ‘राधिका मालाम् इव हस्तौ स्थापयन्ती पृच्छति।’ अत्र क्रियापदं किम्?
(अ) हस्तौ
(ब) राधिका
(स) इव
(द) पृच्छति
उत्तर:
(द) पृच्छति

(iv) ‘पितुः माता’ इत्यस्य समानार्थकपदं किम्?
(अ) पितामही
(ब) मातामही
(स) अतिथि:
(द) भगिनी
उत्तर:
(अ) पितामही

RBSE Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer अतिथिदेवो भव

मातामही वदति ……. अतिथिदेवो भव।
कठिन – शब्दार्थ – मातामही नानी देवः = देवता। चिन्तयतु = सोचो। आदरेण = आदरपूर्वक। आदिनम् = सम्पूर्ण दिन। अनन्तरम् = इसके बाद। भवन्तः = आप सब।

हिन्दी अनुवाद- नानी कहती है- अतिथि को देवता मानो अर्थात् अतिथि हमारा देवता है, ऐसा सोचो। उसकी आदरपूर्वक सेवा करो। राधिका दिन भर मन्त्र के समान बार-बार बोलती है- अतिथि को देवता मानो। अतिथि को देवता मानो। इसके बाद वह तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम से स्नेहपूर्वक कहती है- क्या आप जानते हो? अतिथि को देवता मानो। आप सब भी बोलो- ‘अतिथिदेवो भव’ अर्थात् अतिथि को देवता मानो।

पठित-अवबोधनम्-

प्रश्ना:- I. एकपदेन उत्तरत-
(i) अतिथिः अस्माकं कः अस्ति?
(ii) का वात्सल्येन वदति?
उत्तर:
(i) देव:।
(ii) राधिका।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
राधिका आदिनं मन्त्रम् इव किम् वदति?
उत्तर:
राधिका आदिनं मन्त्रम् इव वदति – ‘अतिथिदेवो भव।’

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(i) ‘तस्य आदरेण सेवां करोतु।’ अत्र क्रियापदं किम्?
(अ) आदरेण
(ब) करोतु
(स) सेवां
(द) तस्य
उत्तर:
(ब) करोतु

(ii) ‘अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयतु।’ अत्र अव्ययपदं किम्?
(अ) अस्ति
(ब) देवः
(स) अस्माकम्
(द) इति
उत्तर:
(द) इति

(iii) ‘सा तन्वीं, मृद्वी, शबलं भीमं च वदति।’ अत्र ‘वदति’ क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
(अ) सा
(ब) तन्वीम्
(स) शबलं
(द) भीमम्
उत्तर:
(अ) सा

(iv) ‘मातुः माता’ इत्यस्य समानार्थकपदं किम्?
(अ) मातृजा
(ब) मातुलानी
(स) मातामही
(द) मातामहः
उत्तर:
(स) मातामही

Share this:

  • Click to share on WhatsApp (Opens in new window)
  • Click to share on Twitter (Opens in new window)
  • Click to share on Facebook (Opens in new window)

Related

Filed Under: Class 6

Reader Interactions

Leave a Reply Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Primary Sidebar

Recent Posts

  • भारत की जलवायु Class 7 Extra Questions and Answers SST Chapter 3
  • Class 7 SST Chapter 3 Question Answer in Hindi भारत की जलवायु
  • मौसम को समझना Class 7 Extra Questions and Answers SST Chapter 2
  • Class 7 SST Chapter 2 Question Answer in Hindi मौसम को समझना
  • भारत की भौगोलिक विविधता Class 7 Extra Questions and Answers SST Chapter 1
  • Class 7 SST Chapter 1 Question Answer in Hindi भारत की भौगोलिक विविधता
  • Class 7 SST Chapter 12 Notes in Hindi बाजारों की समझ
  • Class 7 SST Chapter 11 Notes in Hindi वस्तु विनिमय से मुद्रा तक
  • Class 7 SST Chapter 10 Notes in Hindi भारत का संविधान एक परिचय
  • Class 7 SST Chapter 9 Notes in Hindi शासक से शासित तक सरकार के प्रकार
  • Class 7 SST Chapter 8 Notes in Hindi भौगोलिक क्षेत्र कैसे पावन होते हैं

Footer

RBSE Solutions for Class 12
RBSE Solutions for Class 11
RBSE Solutions for Class 10
RBSE Solutions for Class 9
RBSE Solutions for Class 8
RBSE Solutions for Class 7
RBSE Solutions for Class 6
RBSE Solutions for Class 5
RBSE Solutions for Class 4
RBSE Solutions for Class 3
RBSE Solutions for Class 12 Maths
RBSE Solutions for Class 11 Maths
RBSE Solutions for Class 10 Maths
RBSE Solutions for Class 9 Maths
RBSE Solutions for Class 8 Maths
RBSE Solutions for Class 7 Maths
RBSE Solutions for Class 6 Maths
RBSE Solutions for Class 5 Maths
RBSE Solutions for Class 4 Maths
RBSE Solutions for Class 3 Maths

Copyright © 2026 RBSE Solutions

 

Loading Comments...