Practicing these RBSE Class 6 Sanskrit Solutions Deepakam Chapter 5 शूराः वयं धीराः वयम् Question Answer improves confidence in the subject.
Class 6 Sanskrit Chapter 5 Question Answer शूराः वयं धीराः वयम्
कक्षा 6 संस्कृत पाठ 5 के प्रश्न उत्तर
Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 5 Question Answer
पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1.
नोट- अध्यापकजी की सहायता से स्वयं कीजिए।
प्रश्न 2.
पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु।
(पाठ के आधार पर प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)

उत्तर:
(क) वयं भारतीयाः।
(ख) दृढमानसाः
(ग) शुभचिन्तकाः
(घ) विजये
(ङ) समराङ्गणम्।
![]()
प्रश्न 3.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु।
(उदाहरण के अनुसार अधोलिखित पदों के वचन परिवर्तन कीजिए।)

उत्तर:
(क) शूराः वयम् = शूरः अहम् – वीराः वयम् = वीरः अहम्।
(ख) बलशाली = बलशालिनः – जयगामी = जयगामिनः।
(ग) दृढमानसा: = दृढमानसः – प्रियसाहसा: = प्रियसाहसः।
(घ) अतिभावुक = अतिभावुकाः – शुभचिन्तका: = शुभचिन्तकः।
(ङ) धनकामना = धनकामना: – वञ्चना = वञ्चनाः।
(च) वर्चस्स्वल = वर्चस्स्वलाः – अतिनिश्चल = अतिनिश्चलाः।
प्रश्न 4.
‘क’ स्तम्भेन सह ‘ख’ स्तम्भस्य उचितं मेलनं कृत्वा रिक्तस्थाने लिखन्तु।
(‘क’ स्तम्भ के साथ ‘ख’ स्तम्भ का उचित मेल करके रिक्त स्थान में लिखिए।)

उत्तर:
(क) गतभीतयों धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः।
(ख) यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः।
(ग) जगदीश हे परमेश हे! सकलेश हे ! भगवन् !
(घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन्।
(ङ) जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम्।
(च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये।
प्रश्न 5.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु।
(उदाहरण के अनुसार अधोलिखित पदों का वचन परिवर्तन कीजिए।)

उत्तर:
एकवचनम् – बहुवचनम्
(क) धीरः – धीराः
(ख) वीरः – वीरा :
(ग) जनसेवकः – जनसेवकाः
(घ) धनकामना – धनकामनाः
(ङ) निखिल: – निखिलाः
(च) बालः – बाला:
![]()
प्रश्न 6.
उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु।
(उदाहरण देखकर अधोलिखित पदों को परस्पर में जोड़कर वाक्य-रचना कीजिए।)

उत्तर:
(क) – (ख) – उत्तराणि
(क) छात्र: – पठामि – छात्रः पठति।
(ख) छात्रौ – पठसि – छात्रौ पठतः।
(ग) छात्रा: – पठति – छात्राः पठन्ति।
(घ) अहम् – पठन्ति – अहम् पठामि।
(च) वयम् – पठथ – वयम् पठामः।
(ङ) त्वम् – पठतः – त्वम् पठसि।
(ज) युवाम् – पठामः – युवां पठथः।
(झ) यूयम् – पठाव: – यूयं पथ।
प्रश्न 7.
कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु।
(कोष्ठक से उचित पद लेकर रिक्त स्थान में लिखिए।)

उत्तर:
(क) अहम्
(ख) युवाम्
(ग) ते
(घ) एतानि
(ङ) एषा
(च) ते।
प्रश्न 8.
उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु।
(उदाहरण का अनुसरण करके उचित पद से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

उत्तर:
(क) बालकः – लिखति।
(ख) छात्रौ – क्रीडतः।
(ग) अहम्ग – च्छामि।
(घ) कविः – पश्यति।
(ङ) महिलाः – वदन्ति।
(च) देवाः – आगच्छन्ति।
(छ) फलानि – पतन्ति।
(ज) गृहिण्यः – उपविशन्ति।
Class 6th Sanskrit Chapter 5 Question Answer
प्रश्न 1.
निम्नलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
(i) ‘शूराः वयं धीराः वयम्’ इति पाठस्य क्रमः कः?
(अ) पञ्चमः
(ब) तृतीयः
(स) चतुर्थ:
(द) षष्ठः
उत्तर:
(अ) पञ्चमः
![]()
(ii) ‘शूराः वयं धीराः वयम्’ अत्र ‘वयम्’ इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्तः?
(अ) बालकानां कृते
(ब) नृपाणां कृते
(स) भारतीयानां कृते
(द) धनिकानां कृते
उत्तर:
(स) भारतीयानां कृते
(iii) एतत् गीतं कीदृशम् अस्ति?
(अ) असुन्दरम्
(ब) सुन्दरम्
(स) नीरसम्
(द) उद्वेगकरम्
उत्तर:
(ब) सुन्दरम्
(iv) के दृढसंकल्पयुक्ताः सन्ति?
(अ) एक भारतीय:
(ब) सर्वे नृपाः
(स) सर्वे वैदेशिका:
(द) सर्वे भारतीयाः
उत्तर:
(द) सर्वे भारतीयाः
(v) वयं भारतीयाः कीदृशा चिन्तका:?
(अ) शुभचिन्तकाः
(ब) अशुभचिन्तका:
(स) चिन्तारहिताः
(द) भयचिन्तकाः
उत्तर:
(अ) शुभचिन्तकाः
(vi) अस्माकं हृदये का वञ्चना नास्ति?
(अ) ऊर्जस्वला
(ब) वर्चस्वला
(स) सुखवासना
(द) विजयकामना
उत्तर:
(स) सुखवासना
(vii) वयं कथं कार्यं कुर्मः?
(अ) भयेन
(ब) दृढतया
(स) कपटेन
(द) धनकामनया
उत्तर:
(ब) दृढतया
![]()
(viii) ‘एतद्’ शब्दस्य पुंलिङ्गे प्रथमाविभक्तेः द्विवचनस्य रूपं किम्?
(अ) एष:
(ब) एते
(स) एता:
(द) एतौ
उत्तर:
(द) एतौ
(ix) अस्मद् शब्दस्य प्रथमाविभक्तेः बहुवचनस्य रूपं किम्?
(अ) वयम्
(ब) अहम्
(स) आवाम्
(द) मम
उत्तर:
(अ) वयम्
(x) ‘तद्’ शब्दस्य स्त्रीलिङ्गे प्रथमाविभक्तेः एकवचनस्य रूपं किम्?
(अ) एषा
(ब) तत्
(स) सा
(द) सः
उत्तर:
(स) सा
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(i) वयं शूराः वीराः च ……….। (अस्मि/स्मः)
(ii) अहमपि ………. गीतं श्रुतवान्। (एषः एतत्)
(iii) वयं मिलित्वां सस्वरं ……….।(गायाम: / गायामि)
(iv) ………. कुत्र पठथः ? (यूर्यम् / युवाम्)
(v) छात्रों गृहं ……………..। (गच्छतः / गच्छावः)
उत्तर:
(i) स्म:
(ii) एतत्
(iii) गायाम:
(iv) युवाम्
(v) गच्छतः
![]()
प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तरं लिखत-
(i) छात्र अद्य किं श्रुतवान्?
(ii) धीरा के सन्ति?
(iii) वयं भारतीयाः उत्तमभावेन केषां सेवां कुर्मः?
(iv) वयं युद्धक्षेत्रे सर्वदा किम् इच्छामः?
(v) वयं कीदृशा: मानसा:?
उत्तर:
(i) गीतम्।
(ii) वयं भारतीयाः।
(iii) जनानाम्।
(iv) विजयम्
(v) दृढमानसाः।
प्रश्न 4.
पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) लोभरहिताः साहसयुक्ताः च के सन्ति?
उत्तर:
लोभरहिताः साहसयुक्ताः च सर्वेभारतीयाः सन्ति।
(ii) वयम् उत्तमभावेन किं कुर्मः?
उत्तर:
वयम् उत्तमभावेन जनानां सेवां सर्वेषां शुभचिन्तनं च कुर्म:?
(iii) अस्माकं हृदये का: भावना: न सन्ति?
उत्तर:
अस्माकं हृदये धनकामना सुखवासना वञ्चना च न सन्ति।
(iv) वयं विजयार्थिनः बालाः कुत्र यामः?
उत्तर:
वयं विजयार्थिनः बालाः समराङ्गणं यामः।
(v) हे परमात्मन्! अस्माकं कृते किं देहि?
उत्तर:
हे परमात्मन्! अस्माकं कृते परमोज्ज्वलं जयमङ्गलं देहि।
प्रश्न 5.
रेखाङ्कितपदमधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(i) एतत् गीतं सुन्दरम् अस्ति। (कीदृशम्/कीदृश:)
(ii) शूराः वयं धीराः वयम्। (कीदृशः कीदृशा:)
(iii) वयं शब्दः भारतीयानां कृते अस्ति। (केषां / कस्य)
(iv) वयं प्रियसाहसाः स्मः। (कीदृशी / कीदृशा:)
(v) बाला : विजयार्थिनः सन्ति। (के/क:)
उत्तर:
(i) एतत् गीतं कीदृशम् अस्ति?
(ii) शूराः वयं कीदृशाः वयम्?
(iii) वयं शब्दः केषां कृते अस्ति?
(iv) वयं कीदृशा: स्म:?
(v) के विजयार्थिनः सन्ति?
![]()
प्रश्न 6.
क्रमानुसारे शब्दार्थ-मेलनं कुरुत-
(क) – (ख)
(i) नितराम् – अस्माकम्
(ii) ऊर्जस्वलाः – समग्रा:
(iii) वर्चस्वला – स्फूर्तियुक्ता:
(iv) निखिलाः – गच्छामः
(v) यामः – जोयुक्ता:
(vi) न: – सुतराम्
उत्तर:
(i) नितराम् – सुतराम्
(ii) ऊर्जस्वलाः – स्फूर्तियुक्ता:।
(iii) वर्चस्वला: – तेजोयुक्ता:।
(iv) निखिलाः – समग्राः।
(v) याम: – गच्छामः।
(vi) न: – अस्माकम्।
Deepakam Class 6 Chapter 5 शूराः वयं धीराः वयम् Summary
पाठ-परिचय- प्रस्तुत पाठ में वर्णित गीत के माध्यम से भारतीय लोगों के शूरता, वीरता, दृढ़ता आदि गुणों को दर्शाया गया है। साथ ही इन गुणों से युक्त शंकराचार्य, वीर शिवाजी, स्वामी विवेकानन्द आदि महापुरुषों का स्मरण कराया गया है। यह गीत हम सब भारतीयों के लिए अत्यन्त प्रेरणादायक है। इस गीत के रचयिता श्रीधर भास्कर वर्णेकर हैं। ये सुप्रसिद्ध आधुनिक कवि हैं। इनका जन्म महाराष्ट्र राज्य के नागपुर में हुआ था। इन्होंने अनेक काव्य, नाटक और गीत लिखे हैं। वर्णेकर महोदय राष्ट्रपति पुरस्कार से भी सम्मानित हैं।
कठिन शब्दार्थ एवं हिन्दी अनुवाद
श्रीमन् ! अहम् ……………………………….. मिलित्वा गायामः।
कठिन शब्दार्थ – अद्य आज श्रुतवान् = सुना है। अस्तु ठीक है। शोभनम् = सुन्दर। एतत् = यह। भारतीयानां कृते भारतीय लोगों के लिए। केषां कृते किनके लिए। मिलित्वा = मिलकर गायामः = गाते हैं।
हिन्दी अनुवाद- श्रीमान! मैंने आज ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ इस गीत को सुना है।
ठीक है; बहुत सुन्दर।
श्रीमान् ! मैंने भी यह गीत सुना है। सुन्दर गीत है।
छात्रों! “हम पराक्रमी हैं, हम धैर्यवान् हैं,” यहाँ ‘वयम्’ (हम सब) शब्द किनके लिए प्रयुक्त हुआ है?
‘वयम्’ (हम सब) शब्द भारतीयों के लिए है, ऐसा मैं सोचती हूँ।
श्रीमान् ! हम सब भारतीय शूर और वीर हैं।
सत्य है। हम सब भारतीय शूर और वीर हैं। यही सस्वर मिलकर गाते हैं।
शूरा वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम्।
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम् ॥१॥ शूरा वयम् ॥

अन्वयः – वयं (सर्वे भारतीयाः) सुतरां शूराः, वयं धीराः, वयं वीराः (च स्मः)। (वयम्) नितरां गुणशालिनः, बलशालिनः जयगामिनः (च स्मः)।
कठिन शब्दार्थ- सुतराम् = अत्यधिक रूप से शूराः पराक्रमी धीराः = धैर्यशाली नितराम् = अत्यधिक रूप से गुणशालिनः = गुणशाली/गुणवान्। बलशालिनः = बलशाली/बलवान्। जयगामिनः विजय प्राप्त करने वाले।
हिन्दी- भावार्थ- हम सब भारतीय अत्यधिक रूप से शूर हैं, धैर्यशाली हैं और वीर हैं। सभी भारतीय गुणवान्, बलशाली और विजय प्राप्त करने वाले हैं।
![]()
दृढमानसा गतलालसाः प्रियसाहसाः सततम्।
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ॥२॥ शूरा वयम्॥

अन्वयः – (वयं भारतीयाः) सततं दृढमानसाः, गतलालसाः प्रियसाहसा (च स्मः)। (वयम्) नियतं जनसेवकाः, अतिभावुकाः, शुभचिन्तकाः (स्मः)।
कठिन शब्दार्थ- सततम् = निरन्तर। दृढमानसाः = दृढ़ मन वाले। गतलालसाः = लोभ से रहित। प्रियसाहसाः = साहस-प्रिय। नियतम् = निश्चित। जनसेवकाः = लोगों की सेवा करने वाली अतिभावुकाः = उत्तम भाव वाले।
हिन्दी भावार्थ- हम सब भारतीय निरन्तर दृढ़ मन वाले लोभ रहित और साहसी हैं। हम सब भारतीय निश्चित ही उत्तम भाव से लोगों की सेवा और सभी के लिए शुभ चिन्तन करते हैं।
धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये।
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ॥३॥ शूरा वयम् ॥

अन्वयः – (अस्माकं) हृदये धनकामना, सुखवासना वञ्चना च न (अस्ति)। (वयं भारतीयाः) ऊर्जस्वला: वर्चस्वला : विजये (च) अतिनिश्चिला : (स्मः)।
कठिन शब्दार्थ- धनकामना = धन की अत्यधिक कामना। सुखवासना = सुख प्राप्त करने की वासना। वञ्चना= कपट-भावना। ऊर्जस्वलाः = फुर्तीले। वर्चस्वलाः तेजस्वी। विजये विजय में। अतिनिश्चलाः = दृढ़ निर्णय वाले।
हिन्दी भावार्थ- हमारे (भारतीय लोगों के) हृदय में धन की अत्यधिक कामना, सुख प्राप्त करने की वासना और कपट भावना नहीं है। हम भारतीय तेजस्वी और ऊर्जावान् (फुर्तीले) हैं, जो विजय के लिए दृढ़तापूर्वक कार्य करते हैं।
गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिला।
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥४॥ शूरा वयम्॥

अन्वयः – (वयं भारतीयाः) निखिलाः बालाः गतभीतयः धृतनीतयः दृढशक्तय: (च) विजयार्थिनः समराङ्गणं यामः।
कठिन शब्दार्थ- निखिलाः = : सम्पूर्ण बालाः = बालक । गतभीतयः = भयरहित। धृतनीतयः = नीतिमान् । दृढशक्तय: = शक्तिमान्। विजयार्थिनः = विजय चाहने वाले समराङ्गणम् = युद्ध के मैदान में । यामः = जाते हैं।
हिन्दी भावार्थ- हम सब भारतीय बालक भयरहित और दृढ़ शक्ति से युक्त हैं, जो युद्ध के मैदान में हमेशा नीतिपूर्वक विजय को चाहते हैं।
![]()
जगदीश हे ! परमेश है! सकलेश हे भगवन्।
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ॥५॥ शूरा वयम्॥

अन्वयः – हे जगदीश ! हे परमेश! हे सकलेश ! भगवन्! परमात्मन्! नः परमोज्ज्वलं जयमङ्गलं देहि।
कठिन शब्दार्थ- जगदीश संसार के स्वामी। परमेशः = परमेश्वर। सकलेशः = सभी के ईश्वर। नः = हमें परमोज्ज्वलम् = परम उज्ज्वल देहि= दीजिये।
हिन्दी भावार्थ – इसलिए यह प्रार्थना है कि हे संसार के स्वामी! हे परमेश्वर ! हे सभी के ईश्वर ! हे भगवन्! आप हमारे लिए सभी कार्यों में परम उज्ज्वल और शुभ विजय प्रदान करें।
Leave a Reply